İstinaf Mahkemesinin Görev ve Yetkileri

Türk yargı sisteminde istinaf, ilk derece mahkemeleri ile Yargıtay arasındaki denetim mercii olarak önemli bir yer tutar. 20 Temmuz 2016 tarihinde faaliyete geçen bölge adliye mahkemeleri (istinaf mahkemeleri), hem maddi vakıa hem de hukuki denetim yaparak yargılamada ikinci bir güvenlik katmanı oluşturmuştur. Böylece yargılamada hem hız hem de adaletin denetlenebilirliği artırılmıştır.

İstinaf Kavramı ve Hukuki Dayanağı

İstinaf; ilk derece mahkemesi kararının hem hukukî hem de maddî yönden yeniden incelenmesi talebidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 341-373. maddeleri arasında düzenlenmiş, ayrıca Ceza Muhakemesi Kanunu’nda (CMK m. 272 vd.) ceza yargılaması bakımından hüküm altına alınmıştır.

Anayasa’nın 142. maddesi uyarınca mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri kanunla belirlenir. Bu çerçevede istinaf, adil yargılanma hakkının bir unsuru olan

“çift dereceli yargılama ilkesi”nin pratiğe yansımış hâlidir.

İstinaf Mahkemelerinin Kuruluşu ve Yapısı

Bölge adliye mahkemeleri, Adalet Bakanlığı’nın teklifi ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun kararıyla kurulmuştur.

Her bölge adliye mahkemesi;

• Başkanlık,

• Ceza Daireleri,

• Hukuk Daireleri ve

• Cumhuriyet Başsavcılığından

oluşur.

Her daire, genellikle üç kişilik bir heyetle toplanır (bir başkan, iki üye).

Görev ve Yetkileri

Maddi Vaka İncelemesi Yetkisi

Yargıtay’dan farklı olarak istinaf mahkemeleri, yalnızca hukuki denetimle sınırlı değildir.

Delillerin değerlendirilmesi, tanık beyanlarının yeniden incelenmesi veya yeni delil toplanması mümkündür. Bu yönüyle istinaf, “ikinci derece mahkemesi” sıfatını hak eder.

Hukuki İnceleme Yetkisi

İlk derece mahkemesinin kararında usule veya esasa ilişkin hukuka aykırılıklar olup olmadığını denetler. Hatalı uygulanan kanun maddelerini düzeltebilir, gerekçeyi yeniden kurabilir veya kararı kaldırabilir.

Duruşma Yapma Yetkisi

HMK m. 353/1-b’ye göre, gerekli gördüğü hâllerde istinaf mahkemesi duruşma açabilir. Özellikle delillerin doğrudan gözlemlenmesi gereken durumlarda veya adil yargılanma gereği olarak bu yola başvurulur.

Karar Yetkileri

İstinaf mahkemesi başvuruyu inceledikten sonra dört farklı yönde karar verebilir:

1. Başvurunun reddi (usulden)

• Şartlar yerine getirilmemişse (örneğin süresi geçmişse) istinaf başvurusu reddedilir.

• HMK m. 352.

2. Başvurunun esastan reddi (onama kararı)

• İlk derece mahkemesi kararı hukuka uygun bulunur.

3. İlk derece mahkemesi kararının kaldırılması ve yeniden hüküm kurulması

• Hatalı karar saptanırsa, istinaf mahkemesi dosyayı yeniden değerlendirip kendi hükmünü verir.

4. Dosyanın yeniden görülmesi için geri gönderilmesi (iade kararı)

• Özellikle usul eksiklikleri (örneğin savunma hakkının kısıtlanması) varsa, dosya ilk derece mahkemesine iade edilir.

İstinaf Mahkemesi Kararlarının Kesinliği

İstinaf mahkemesi kararları, genellikle nihai niteliktedir. Ancak kanunda belirli parasal sınırı aşan kararlar veya hukuken önemli meseleler Yargıtay’a temyiz edilebilir (HMK m. 362).

Böylece üçlü denetim zinciri tamamlanmış olur:

İlk Derece → İstinaf → Temyiz (Yargıtay).

Uygulamada İstinafın Önemi

İstinaf sistemi, hem yargı yükünü dengeleyen hem de vatandaşın “adil yargılanma hakkını” güçlendiren bir mekanizmadır.

• Hatalı kararlar ikinci kez gözden geçirilir.

• Temyize gitmeden birçok uyuşmazlık çözülebilir.

• Yargıtay, içtihat mahkemesi rolünü daha etkin şekilde sürdürebilir.

İstinaf mahkemeleri, Türk yargısında hem denetim hem düzeltme işlevi gören, iki dereceli yargılama sisteminin temel unsurudur.

Bu mahkemelerin etkin çalışması, adaletin hızlanması ve yargı güvenliğinin sağlanması açısından büyük önem taşır.

Sonuç olarak, istinaf sistemi yalnızca teknik bir “kanun yolu” değil, adil yargılanmanın ve vatandaşın devlete olan güveninin temel taşıdır.

Kaynakça

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 341–373

• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 272–285

• Yargıtay Başkanlığı, “İstinaf Sisteminin Uygulamaya Etkileri” Raporu, 2017

• Prof. Dr. Baki Kuru, Medeni Usul Hukuku, 2020

• Dr. Ş. Akpek, “İstinaf Kanun Yolunun Türk Hukukundaki Uygulaması”, Ankara Barosu Dergisi, 2021